Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai.
Để hòa giải tranh chấp đất đai, các bên tranh chấp có thể tự hòa giải hoặc thông qua hòa giải ở cơ sở (theo quy định tại khoản 1 Điều 202 Luật đất đai 2013). Nếu tự hòa giải, các bên sẽ tự tiến hành việc thỏa thuận và thống nhất quan điểm. Trường hợp hòa giải tại cơ sở, việc hòa giải sẽ có sự tham gia của Hòa giải viên và trình tự, thủ tục hòa giải sẽ tuân theo quy định tương ứng của Luật hòa giải cơ sở hiện hành.
Trên thực tế, những tranh chấp về đất đai là những tranh chấp phức tạp, có nhiều trường hợp còn liên quan đến nhiều chủ thể, nhiều bên tranh chấp. Do đó, việc tự hòa giải hoặc hòa giải tại cơ sở chưa thực sự đem lại hiệu quả, mà thông thường những tranh chấp đó sẽ được giải quyết theo các thủ tục mà có chế tài áp dụng rõ ràng, có thể bao gồm hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã, khiếu nại tại đến người/cơ quan có thẩm quyền, khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.
Theo quy định tại khoản 2 Điểu 202 Luật đất đai 2013, trong trường hợp các bên không thể tự hòa giải thì có thể đề nghị Ủy ban nhân dân cấp xã tiến hành hòa giải. Theo đó, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất sẽ có thẩm quyền và trách nhiệm tổ chức hòa giải trong vòng 45 ngày kể từ ngày nhận được Đơn đề nghị giải quyết tranh chấp đất đai.
Vậy việc hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã có phải thủ tục bắt buộc không?
Tại khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP hướng dẫn một số quy định về trả lại đơn khởi kiện quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự 2015:
“Điều 3. Về chưa có đủ điều kiện khởi kiện theo quy định của pháp luật quy định tại điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015
…
Đối với tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất mà chưa được hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn nơi có đất tranh chấp theo quy định tại Điều 202 Luật đất đai năm 2013 thì được xác định là chưa có đủ điều kiện khởi kiện quy định tại điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015.
Đối với tranh chấp khác liên quan đến quyền sử dụng đất như: tranh chấp về giao dịch liên quan đến quyền sử dụng đất, tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất, chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất,… thì thủ tục hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn nơi có đất tranh chấp không phải là điều kiện khởi kiện vụ án.”
Như vậy, việc hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã là một trong các điều kiện khởi kiện vụ án dân sự. Tuy nhiên, các tranh chấp liên quan đến đất đai rất đa dạng, có thể gồm tranh chấp liên quan đến thừa kế, chia tài sản chung, hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, lấn đất, chiếm đất, thế chấp quyền sử dụng đất,… thế nhưng điều kiện về hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã không áp dụng cho tất cả các tranh chấp liên quan đến đất đai mà chỉ bao gồm những tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng đất.
